بسمه تعالی

حوزه علمیه قم و علم سیاست

(وضعیت علم سیاست در حوزه علمیه قم)

داود فیرحی

همايش "وضعيت آموزش و پژوهش علوم سياسي و روابط بين الملل در  ايران "  ؛ 26 و 27 ارديبهشت 1386 ، تالار شيخ مرتضي انصاري دانشكده حقوق و علوم سياسي دانشگاه تهران . برای خلاصه مقالات مراجعه کنید:http://www.ipsa.ir/fa/document/Conferenceabstracts.pdf

1- دین و سیاست:

دین اسلام دین سیاسی است. و علمای شیعه –  از دور و نزدیک-  همواره در سیاست حضور داشته اند. اما نسبت تشیع با علوم انسانی جدید و از جمله علم سیاست پدیده ای است که با تحولات مشروطیت در ایران و موقعیت جدید علمای شیعه در جهان معاصر پیوند د ارد.

در سنت اسلامی از دانش سیاسی به«علم مدنی» تعبیر می شد.  اندیشمندان مسلمان علم مدنی را به دو بخش فلسفه مدنی و فقه مدنی تقسیم می کردند. به اعتقاد مسلمانان ، تفاوت عمده این دو شاخه از علم مدنی در این است که حکمت مدنی غالباً وجه نظری دارد و، بر عکس، فقه مدنی / فقه سیاسی بیشتر ناظر به سیاست است. فقه سياسى، بدین سان، مواجهه اى دو سويه با زندگى سياسى و، نيز، وحى اسلامى از طريق زبان و دستگاه فقه است.

مبنا ومعنای اتحّاد؛

«با هم» بودن یا «بامن» بودن

داود فیرحی

یک ماه از اعلام سال 1386 با عنوان سال اتحاد ملی و انسجام اسلامی  از سوی مقام رهبری گذشته است. اما هنوز در بارۀ مفهوم اتحاد وانسجام گفتگوی معقولی  در جامعه صورت نگرفته است. چنین می نماید که بسیاری مطالب موجود در رسانه های کشور ، کم و بیش و تا کنون، رنگ و بوی جناحی می یابند. و این بدین معنی است که هرچند بسیاری از مسئولین و رسانه ها و احزاب و شخصیت ها از این واژه استقبال و استفاده کرده اند، اما همه به نوعی اقدام به «مصادرۀ جناحی» این مفهوم نیز  می کنند و در نتیجه به تخریب وجهه و اهمیت ملی و منطقه ای آن  یاری می رسانند.

این اشارات از آن رو است که به نظر می رسد در صورت تعبیر جناحی از مفاهیم و نیاز های ملی ، نخستین اتفاق مهم این است، که فقط یک گروه و جناح ، خواه جناح حاکم یا اپوزیسیون،عملاً متولی آن می شوند ؛ دیگران کنار می کشند و یا کنار گذاشته می شوند.  تصاحب وتعبیر جناحی  به استفاده  ابزاری از مفاهیم ملی منتهی می شود.  و البته در چنین فرضی،تکیه و تأکید هرچه بیشتربرمفاهیمی چون وحدت و انسجام ممکن است خود موجب شقاق بیشتری گردد؛ امری که آشکارا نقض غرض خواهد بود.

برای جلو گیری از این اتفاق، تدوین منشور اتحاد ملی و انسجام اسلامی، آن گونه که توسط رهبر انقلاب هم تأکید شده ، امری اساسی است. اما به نظر می رسد که یکی از مقدمات مهم برای تدوین این منشور، تأمل و گفتگوی ملی و اسلامی در باب مبانی آن است. زیرا مفاهیمی چون «اتحاد ملی» و «انسجام اسلامی» همواره با این خطر مواجهند که از گسترۀ همگانی « باهم بودن» به حوزۀ تنگ جناحی و فرقه ای «با من بودن» کاسته شوند.در زیر ، به اجمال، به برخی ویژگی ها و نتایج این دو بر داشت از مفهوم اتحاد یا انسجام اشاره می شود:

مشاركت ‏سیاسی در دولت اسلامی

داوود فیرحی

چكیده

هدف این نوشتار تصویر و ترسیم نمای بیرونی مشاركت‏سیاسی در دولت اسلامی است . مشاركت ‏سیاسی به دلایل نظری و فنی در جامعه اسلامی، به تكثرگرایی سیاسی تحویل می‏شود . مفهوم تكثرگرایی سیاسی شكل‏گیری و مشروعیت احزاب سیاسی در جامعه اسلامی است . احزاب سیاسی به اعتبار قلمرو جغرافیایی و اعتقادی به دو دسته مهم قابل تقسیم هستند .

با توجه به قلمرو جغرافیایی، احزاب سیاسی به دو نوع احزاب منطقه‏ای و ملی تقسیم می‏شوند .

از نظر اعتقادی، احزاب و جناحهای سیاسی به دو دسته بزرگ احزاب اسلامی و احزاب غیراسلامی تقسیم می‏شوند . احزاب اسلامی به نوبه خود به دو دسته احزاب مذهبی - كلامی و احزاب اجتهادی - فقاهتی تفكیك می‏گردند . در این نوشتار بیشتر كوشش ما توضیح اجمالی محسنات، معایب و قواعد حاكم بر فعالیت‏سیاسی احزاب اجتهادی - فقاهتی با توجه به شرایط جامعه اسلامی ایران است . ضمنا تكثرگرایی اعتقادی - فرهنگی نیز بطور اجمال در مقدمه بحث مورد اشاره واقع شده است .

واژگان كلیدی: مشاركت‏سیاسی، تكثرگرایی، احزاب اجتهادی - فقاهتی، دولت اسلامی

 داود فیرحی

دولت- شهر پیامبر اسلام (ص)، اصطلاحی است که به جامعه سیاسی جدید التأسیس مسلمانان در شهر یثرب اطلاق می شود.این نوع از ساخت سیاسی / حقوقی متعاقب هجرت پیامبر اسلام(ص) در سال622م. بدان شهر شکل گرفت و به همین لحاظ در تاریخ اسلام با عنوان شهر پیامبر؛« مدینة النبی(ص)» نامیده و شهرت یافت.این مقاله  خلاصه ای از یک نوشته مفصل و تفسیر گونه ای است بر سندی سیاسی از پیامبر اسلام(ص) که دراوایل هجرت به یثرب تهیه و به تأیید مهاجر و انصار و دیگر شهروندان این شهر رسیده بود. و به عنوان «صحیفة النبی (ص)» یا قانون اساسی مدینه خوانده می شود.

صحیفه نشان می دهد که در صدر اسلام برداشتی سیاسی از مفهوم «امت» رواج داشت؛در دولت – شهر پیامبر،قطع نظر از فاکتور های اعتقادی، همه آنان که مستقیم یا غیر مستقیم مشمول پیمان می شدند، اعم از مسلمانان و یهود و حتی مشرکان مشمول پیمان ، زیر مجموعه «امت» تلقی می شدند.

واژگان ؛ پیامبر اسلام،دولت-شهر، مدینة النبی، نظام سیاسی، صحیفة النبی یا قانون اساسی مدینه.